Ba Lan: Chính trị gia bị truy tố vì lăng mạ Tổng thống bằng meme Shrek

Vụ việc gây tranh cãi tại Ba Lan, nơi một chính trị gia địa phương đang phải đối mặt với cáo buộc hình sự vì chia sẻ một hình ảnh trên mạng xã hội mà các công tố viên cho rằng đã so sánh Tổng thống Karol Nawrocki với nhân vật hoạt hình Shrek. Vụ án này một lần nữa làm dấy lên những tranh luận về ranh giới giữa tự do ngôn luận, châm biếm và luật pháp hình sự. Gấu Bông Đà Nẵng tổng hợp thông tin chi tiết về vụ việc đang thu hút sự chú ý này.

Vụ việc bắt đầu từ một bài đăng trên Facebook

Mọi chuyện bắt đầu vào tháng 8 năm ngoái, khi Wojciech Ślusarczyk, một thành viên hội đồng quận Radomsko và đại diện cho Đảng Nhân dân Ba Lan (PSL), đã đăng tải một meme lên trang Facebook cá nhân. Meme này hiển thị một phiên bản hoạt hình của phu nhân Tổng thống, bà Marta Nawrocka, trong trang phục hoàng gia lịch sử. Đây là hình ảnh đang được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội bởi những người ủng hộ Tổng thống Nawrocki vào thời điểm đó. Tuy nhiên, khi đăng tải, ông Ślusarczyk đã thêm câu hỏi “Còn Shrek đâu?”, ngụ ý rằng bà Nawrocka có nét giống Công chúa Fiona, bạn đời của Shrek.

Gazeta Radomszczańska, một tờ báo địa phương, ghi nhận rằng bài đăng này đã gây ra nhiều tranh cãi. Ngay sau đó, một thành viên của OdNowa, một hiệp hội chính trị bảo thủ do nghị sĩ Đảng Pháp luật và Công lý (PiS) Marcin Ociepa đứng đầu, đã nộp đơn tố cáo lên các công tố viên. Đảng PSL hiện là thành viên của liên minh cầm quyền ở Ba Lan, trong khi PiS là đảng đối lập chính. Tổng thống Nawrocki lại có quan điểm ủng hộ phe đối lập và đã đắc cử tổng thống năm ngoái với sự hậu thuẫn của PiS.

Phu nhân Tổng thống Ba Lan Marta Nawrocka.

Cáo buộc và lời bào chữa

Vào thứ Tư tuần này, Gazeta Radomszczańska đưa tin rằng các công tố viên đã chính thức truy tố ông Ślusarczyk với tội danh “lăng mạ Tổng thống”. Quyết định này được đưa ra sau khi các công tố viên thuê một chuyên gia ngôn ngữ học với chi phí hơn 5.000 zloty (khoảng 1.166 Euro) để “trả lời câu hỏi liệu từ ‘Shrek’ có thể bị coi là một sự xúc phạm đối với Tổng thống hay không”.

Ông Ślusarczyk còn đối mặt với cáo buộc phỉ báng hình sự đối với bà Marta Nawrocka (với tư cách là một cá nhân, không phải công chức), một tội danh riêng có thể bị phạt tù tới một năm. Tuy nhiên, luật sư của ông Ślusarczyk, Michał Spólnicki, khẳng định rằng các cáo buộc này “không có cơ sở thực chất” và bài đăng của thân chủ ông “hướng tới những người tạo ra hình ảnh đó, chứ không phải bà Nawrocka hay Tổng thống Nawrocki”.

Bản thân ông Ślusarczyk cũng lập luận rằng, dù sao đi nữa, Shrek là một nhân vật có những nét tính cách tích cực. “Tôi thực sự thích Shrek. [Anh ấy là] một sinh vật dễ chịu,” ông viết trên mạng xã hội hôm thứ Năm. Thậm chí, ông còn chỉ ra rằng chuyên gia ngôn ngữ học được công tố viên thuê cũng dường như đồng ý với quan điểm này. Trong một báo cáo dài 72 trang, chuyên gia này nhận định rằng Shrek gắn liền với “sự trung thực, lòng trung thành, sự nhạy cảm ẩn giấu, tinh thần nổi loạn và tính chân thực” và “được sử dụng trong các trường học ở Ba Lan để dạy về sự khoan dung, chấp nhận và tư duy phản biện”.

Pháp luật Ba Lan về “luật xúc phạm”

Theo Điều 135 Bộ luật Hình sự Ba Lan, hành vi “công khai lăng mạ Tổng thống Ba Lan” là một tội phạm, có thể bị phạt tù tới ba năm. Luật này đã được viện dẫn nhiều lần trong những năm gần đây.

Ví dụ, vào tháng 6 năm 2021, ba học sinh trung học đã bị kết án lao động công ích vì phá hủy một trong những áp phích tranh cử của cựu Tổng thống Andrzej Duda và hô hào những lời lẽ tục tĩu nhắm vào ông. Cùng tháng đó, một mục sư Tin lành bị kết tội lăng mạ Tổng thống vì gọi ông là “kẻ phản bội”, “kẻ hèn nhát” và “tay sai” của “Moscow và Berlin”. Năm 2020, một người đàn ông bị kết án lao động công ích vì vẽ dương vật lên một áp phích tranh cử của ông Duda khi say rượu.

Tuy nhiên, vào năm 2023, Tòa án Tối cao đã phán quyết rằng nhà văn nổi tiếng Jakub Żulczyk không có tội lăng mạ Tổng thống khi gọi ông Duda là “thằng ngốc” trong một bài đăng trên Facebook. Phán quyết này cho thấy có sự phân biệt nhất định trong việc áp dụng luật, đặc biệt là đối với những lời chỉ trích mang tính cá nhân hoặc châm biếm.

Tự do ngôn luận và châm biếm dưới góc nhìn của chuyên gia

Ba Lan có một hệ thống “luật xúc phạm” khá đa dạng. Ngoài việc lăng mạ Tổng thống, còn có luật cấm xúc phạm quốc gia hoặc nhà nước (có thể phạt tù tới ba năm), quốc huy (tới một năm), thậm chí là các di tích lịch sử (lao động công ích), và xúc phạm tình cảm tôn giáo (tới hai năm).

Các nhóm nhân quyền thường xuyên chỉ trích những luật này là mối đe dọa đối với quyền tự do ngôn luận và cảnh báo rằng chúng có thể bị lạm dụng cho mục đích chính trị.

Konrad Siemaszko từ Quỹ Helsinki về Nhân quyền, một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Warsaw, cho rằng vụ án chống lại ông Ślusarczyk là “vô lý”. “Tôi không thấy bất kỳ sự xúc phạm nào trong hình ảnh này cả. Sự xúc phạm là hành vi thể hiện sự khinh bỉ một cách thô lỗ, và tôi không thấy hành vi nào như vậy ở đây. Chưa kể đến các vấn đề như bảo vệ quyền tự do ngôn luận hay châm biếm,” ông Siemaszko nói.

Vụ việc này, dù có vẻ nhỏ nhặt, lại phản ánh một vấn đề lớn hơn về việc cân bằng giữa việc bảo vệ uy tín của nguyên thủ quốc gia và quyền tự do biểu đạt của công dân. Tại Gấu Bông Đà Nẵng, chúng tôi luôn tin rằng việc trao đổi thông tin và quan điểm một cách cởi mở, dù có thể gây tranh cãi, là yếu tố quan trọng cho sự phát triển của xã hội.

Một hình ảnh khác liên quan đến các hoạt động chính trị.

Cơ quan công tố Ba Lan đang phải đối mặt với áp lực từ dư luận và các tổ chức nhân quyền về việc liệu họ có nên tiếp tục theo đuổi vụ án này hay không, đặc biệt là khi các chuyên gia pháp lý và ngay cả chuyên gia ngôn ngữ học được thuê cũng có những đánh giá trái chiều. Vụ việc này nhấn mạnh sự phức tạp trong việc diễn giải pháp luật về “xúc phạm” trong bối cảnh các phương tiện truyền thông xã hội ngày càng phát triển.

Việc liệu một meme hài hước có thể bị coi là hành vi phạm tội nghiêm trọng hay không sẽ phụ thuộc vào cách tòa án diễn giải luật pháp và ý định thực sự của người đăng tải. Đây chắc chắn là một vụ án đáng để theo dõi, không chỉ đối với Ba Lan mà còn đối với các quốc gia khác đang đối mặt với những thách thức tương tự về luật pháp và quyền tự do cá nhân.

Bài viết được biên soạn bởi Gấu Bông Đà Nẵng, nhằm mang đến cái nhìn toàn diện về chủ đề.